چرا این موضوع مهم است؟
در نشست خبری ۱۵ مهر ۱۴۰۵، سخنگوی قوه قضاییه در تشریح یکی از پرونده‌های مطروحه، نکته‌ای حقوقی را روشن کرد که برای هر فعال اقتصادی، مدیر و حتی هر کاربر فضای مجازی حیاتی است: انتشار یک خبر خلاف واقع در فضای مجازی، از نظر کیفری با همان خبر در قالب نامه، شکواییه یا سخنرانی یکسان نیست. اولی «نشر اکاذیب رایانه‌ای» است و جرمی غیرقابل گذشت؛ دومی «نشر اکاذیب» عادی و جرمی قابل گذشت. همین یک کلمه — قابل یا غیرقابل گذشت — سرنوشت پرونده را عوض می‌کند.
نشر اکاذیب عادی (ماده ۶۹۸)؛ جرمی که با رضایت شاکی تمام می‌شود
ماده ۶۹۸ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات) می‌گوید هرکس به قصد ضرر زدن به دیگری یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی، از طریق نامه، شکواییه، مراسلات، گزارش یا توزیع اوراق چاپی و خطی، مطالب خلاف واقع را اظهار کند یا اعمالی را برخلاف حقیقت به اشخاص حقیقی، حقوقی یا مقامات رسمی نسبت دهد — چه ضرری وارد شده باشد چه نه — علاوه بر اعاده حیثیت، به حبس یا شلاق محکوم می‌شود. نکته کلیدی: به تصریح ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی و ماده ۱۱ قانون کاهش مجازات حبس تعزیری، این جرم قابل گذشت است؛ یعنی اگر شاکی رضایت دهد، تعقیب کیفری متوقف می‌شود.
نشر اکاذیب رایانه‌ای (ماده ۷۴۶)؛ همان فعل، سرنوشت متفاوت
وقتی همان اکاذیب از طریق سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی — پست و استوری اینستاگرام، کانال تلگرام، پیام صوتی در پیام‌رسان‌ها، سایت و وبلاگ — منتشر شود، عنوان مجرمانه عوض می‌شود: ماده ۷۴۶ قانون مجازات اسلامی. به گفته سخنگوی قوه قضاییه، چون در قانون تصریحی بر قابل گذشت بودن این ماده نشده و نظر مشورتی اداره حقوقی قوه قضاییه نیز همین را تأیید می‌کند، این جرم غیرقابل گذشت است؛ چون اصل بر غیرقابل گذشت بودن جرایم است، مگر مواردی که قانون صراحتاً استثنا کرده باشد.
این تفاوت در عمل یعنی چه؟
۱. رضایت شاکی، پرونده را نمی‌بندد. در ماده ۷۴۶ حتی اگر شاکی کاملاً رضایت دهد، تعقیب ادامه پیدا می‌کند؛ گذشت فقط می‌تواند در تخفیف مجازات مؤثر باشد، آن هم به تشخیص دادگاه.
۲. اعاده حیثیت سر جایش است. محکوم باید حیثیت لطمه‌دیده را جبران کند؛ گاهی با انتشار حکم یا تکذیب در همان رسانه‌ای که اکاذیب منتشر شده است.
۳. «پاک کردم» کافی نیست. اسکرین‌شات، فوروارد و بازنشر دیگران، دلیل را از بین نمی‌برد؛ جرم با همان یک‌بار انتشار محقق شده است.
۴. قصد، شرط است اما بهانه نیست. باید قصد اضرار یا تشویش اذهان عمومی احراز شود؛ اما «نمی‌دانستم دروغ است» فقط وقتی پذیرفته می‌شود که دلیل موجهی برای باور به صحت خبر داشته باشید — نقل‌قول از «یک کانال ناشناس» دلیل موجه نیست.
نکته کاربردی برای کسب‌وکارها
پیش از انتشار هر خبر، ادعا یا «افشاگری» درباره رقیب، شریک تجاری، مشتری بدهکار یا هر شخص دیگر — در سایت شرکت، پیج اینستاگرام یا کانال تلگرام کسب‌وکارتان — به سه سؤال جواب دهید: سند معتبر دارم؟ (نه حدس، نه شنیده‌ها)؛ قصد من اطلاع‌رسانی است یا تخریب؟؛ اگر فردا شاکی رضایت داد، پرونده مختومه می‌شود؟ (در فضای مجازی: خیر). توصیه ما به شرکت‌ها این است: انتشار هر محتوای حساسیت‌برانگیز را منوط به تأیید واحد حقوقی کنید، به ادمین‌های صفحات مجازی آموزش دهید و بدانید مسئولیت انتشار با منتشرکننده است — «مدیر پیج گفته بود» دفاع محسوب نمی‌شود. ما در تصمیم هوشمند، پیش از آنکه یک پست به پرونده تبدیل شود، کنارتان هستیم.
